(Video) Bitici: Qeveria premtoi Çebrenin dhe Galiçten, por sot nuk ka as ndërtim financiar
Deputeti i LSDM-së, Fatmir Bitici, akuzoi qeverinë se nuk dëshiron të shfrytëzojë potencialin energjetik të shtetit, ndërsa prodhuesit vendas përballen me blerje të energjisë elektrike me zero euro, dhe projektet strategjike "Çebren" dhe "Galiçte" mbeten pa ndërtim financiar të mbyllur. Në seancën parlamentare ku diskutohej interpelanca për ministren e energjetikës Sanja Bozhinovska, Bitici ngriti pyetje për barrierat e tregut, dyshimet për privilegjim të kompanive me lidhje politike dhe vonesën e reformave që duhet të lidhin energjetikën maqedonase me tregun evropian.
"Në Maqedoninë e Veriut sot kemi një paradoks energjetik të pazakontë. Dielli na prodhon energji elektrike.
Investitorët investojnë kapitalin e tyre, tregu evropian kërkon energji të pastër, ndërsa shteti ynë ende nuk arrin t’i lidhë këto tre mundësi në një politikë ekonomike funksionale, dhe megjithatë kemi krijuar kushte në të cilat energjia elektrike e prodhuar në orë të caktuara të ditës praktikisht humbet vlerën e saj. Ndërsa institucionet vonojnë me rregullat që duhet të mundësojnë shitje konkurruese të saj.
Para së gjithash, përmes kësaj kundërshtie dua të vlerësoj edhe punën e ministres Sanja Bozhinovska", tha Bitici.
Si shtet, shtoi ai, nuk kemi më të drejtë për pasivitet institucional, veçanërisht në kohë kur energjetika përcakton konkurrencën e ekonomive të tëra.
"Që nga 1 janari 2026 filloi faza përfundimtare për mekanizmin evropian për përshtatjen kufitare të karbonit, i njohur si CBAM. Bëhet fjalë për një realitet të ri ekonomik që ndikon drejtpërdrejt në konkurrencën e energjisë sonë elektrike dhe në kushtet nën të cilat kompanitë vendase do të veprojnë në tregun evropian.
Sipas Komunitetit Energjetik, në tremujorin e parë të vitit 2026 shkëmbimi komercial i planifikuar i energjisë elektrike përmes lidhjeve ndërkufitare në Ballkanin Perëndimor me Bashkimin Evropian është ulur për 25%. Në të njëjtën kohë, çmimet mesatare në tregjet rajonale kanë qenë rreth 30 euro për megavat-orë më të ulëta se çmimet në tregjet evropiane fqinje. Praktikisht, kemi energji elektrike që ekonomikisht vlen më shumë në tregun evropian, por barrierat rregullatore dhe të tregut kufizojnë aksesin e prodhuesve tanë në atë vlerë.
Dhe, zonja ministre Bozhinovska, Maqedonia e Veriut duhej në kohë të krijonte dy programe paralele operacionale të zhvilluara.
E para është programi kombëtar për përmbushjen e kushteve për përjashtim të përkohshëm të energjisë elektrike nga CBAM. Kjo nënkupton përfundimin e lidhjes me tregun evropian, sistem funksional për matjen, raportimin dhe verifikimin e emetimeve, krijimin gradual të një çmimi të karbonit dhe përputhjen e plotë me rregullat evropiane të energjetikës.
E dyta është programi për mbështetjen e prodhuesve individualë nga burimet e rinovueshme me procedura të qarta për dëshmimin e emetimeve reale, kontrata për blerjen e energjisë elektrike, matje orare dhe verifikim të akredituar në përputhje me kushtet evropiane.
Dhe sot, pas dy vjetësh qeverisje, ende nuk kemi një kornizë plotësisht funksionale të prezantuar publikisht që tregon se si këto dy detyra do të përmbushen me afate konkrete, institucione përgjegjëse dhe instrumente financiare. Dhe do të jem korrekt. Tregu i brendshëm i energjisë elektrike është i hapur, dhe ka filluar procesi i verifikimit të përputhshmërisë ligjore për lidhjen me tregun evropian. Këto janë hapa pozitivë, por verifikimi i filluar nuk është integrim i përfunduar nga i cili varet mundësia që prodhuesit tanë të shesin në mënyrë konkurruese energjinë elektrike.
Dhe këtu, në hapësirën që lënë reformave të papërfunduara, barrierat e tregut dhe pasiviteti institucional, hapet dyshimi se në energjetikën maqedonase po krijohet një model i veçantë tarifor: 0 euro për ata që prodhojnë energjinë dhe fitim i privilegjuar për ata që kanë lidhje politike.
Ekzistojnë informacione për raste kur në orët e prodhimit intensiv diellor, pronarëve të centraleve fotovoltaike u ofrohet blerje me zero euro për megavat-orë, ndërsa e njëjta energji elektrike më pas shitet në tregun e një shteti fqinj me çmime mbi 30 euro. Këto informacione kërkojnë verifikim të kontratave dhe transaksioneve konkrete".
Sipas Biticit, është veçanërisht e rëndësishme të përcaktohet kush merr përgjegjësinë investuese, kush ka akses në tregje dhe ku përfundon vlera ekonomike e energjisë së prodhuar.
Publiku, shtoi ai, ka të drejtë të dijë nëse midis përfituesve të kushteve të tilla tregu ka kompani dhe individë që janë të lidhur biznesisht ose politikisht me funksionarë të VMRO-DPMNE-së dhe nëse këto lidhje kanë ndonjë ndikim në veprimet ose mosveprimet institucionale.
"Ekonomia e tregut nuk nënkupton që shteti të jetë një vëzhgues i heshtur i fuqisë dhe mundshme përqendrimit të fitimit. Kur prodhuesit përballen me kushte të pafavorshme blerjeje, dhe institucionet nuk sigurojnë transparencë të mjaftueshme dhe mbikëqyrje efektive, padyshim hapet dyshimi për mbrojtje selektive të interesave ekonomike.
Ministria ka detyrë të tregojë se rregullat vlejnë njësoj për të gjithë, të hetojë lidhjet e mundshme dhe të përshpejtojë zhvillimin e integrimit të tregut, kapaciteteve të baterive dhe sistemeve të balancimit.
Në shtator 2023, Qeveria e udhëhequr nga LSDM-ja zgjodhi ofertuesin më të favorshëm për ndërtimin e hidrocentralit të kthyeshëm Çebren me një investim të parashikuar prej gati 1 miliard euro. Opozita e atëhershme, e udhëhequr nga VMRO-DPMNE, zhvilloi një fushatë të fortë rezistence politike ku çështjet ekonomike dhe kontraktuale u paraqitën gjithnjë e më shumë si çështje e përkatësisë kombëtare të investitorit dhe mbrojtjes së burimeve kombëtare.
Në shkurt 2024, si lider i opozitës, Kristian Mickoski shkoi deri aty sa procedurën e atëhershme e quajti antikombëtare. Në atë kohë patriotizmi rreth Çebrenit ishte në tension të lartë. Sot, më shumë se dy vjet më vonë, realizimi ende është pa tension dhe ja ku jemi sot.
Në maj 2025 kryeministri njoftoi se Çebreni dhe Galiçte do të ndërtohen me fonde nga marrëveshja financiare britanike, me një investim prej 1.2 deri 1.3 miliardë euro. Në shkurt 2026 ministrja Bozhinovska njoftoi se brenda një deri dy muajsh do të sqarohet modeli i realizimit. Në shtator 2026 kryeministri tashmë flet për mundësi financimi përmes Korporatës Amerikane të Financimit të Zhvillimit DFC.
Në tre vjet keni ndryshuar historinë për projektet Çebren dhe Galiçte. Ata ende nuk kanë ndërtim financiar të mbyllur dhe janë larg fillimit të ndërtimit.
Më interesant është se sot e njëjta Qeveri, që dikur problematizonte kombësinë e investitorit, kërkon financim ndërkombëtar dhe biseda me institucione financiare të huaja, dhe kjo është krejtësisht legjitime. Por legjitime është edhe të kujtojmë se patriotizmi nuk matet sipas shtetit nga i cili vjen investitori. Matet sipas asaj se sa vlerë ekonomike ka arritur të krijojë dhe mbajë shteti për qytetarët e vet. Bitici theksoi se do ta mbështesë interpelancën për Bozhinovskën.
